الوقت - دود سفید سرانجام از کاخ سفید بلند شد. دودی که به گفته منابع آمریکایی به معنای یک توافق جدید از سوی واشنگتن است. این دود سفید پس از آن از کاخ سفید دیده شد که دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا اعلام کرد که با ایران به توافق رسیده است. همزمان در تهران نیز توافق اولیه با تهران تائید شد و پاکستانیها و قطریها به عنوان طرفهای میانجی توافق تهران و واشنگتن را تائید کردند.
در 9 اسفندماه پارسال زمانی که جنگ مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران آغاز شد، ترامپ مدعی ضربه سخت به ایران شد و کمی بعد ادعای نابود کردن توان نظامی، دریایی و هوایی ایران شد، اما از دو ماه پیش تا کنون ترامپ بارها مدعی شده که در آستانه توافق صلح با ایران است. در این جا سوال این است که چه عواملی باعث شد تا ترامپ به سمت توافق با کشوری پیش برود که پیشتر مدعی نابودی توان نظامیاش شده بود.
فشارهای اقتصادی؛ جنگ گران برای ترامپ
به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، یکی از مهمترین دلایل حرکت ترامپ به سمت توافق با ایران، هزینههای اقتصادی جنگ بود. طی بیش از سه ماه درگیری، قیمت جهانی انرژی افزایش یافت، نگرانی درباره تورم در آمریکا بالا رفت و بازارها با نااطمینانی گسترده مواجه شدند. رویترز گزارش داده است که توافق با ایران بلافاصله باعث کاهش قیمت نفت و رشد بازارهای مالی شد؛ اتفاقی که نشان میدهد اقتصاد یکی از اصلیترین انگیزههای واشنگتن برای پایان جنگ بوده است.
«آرون دیوید میلر»، مذاکرهکننده و مقام سابق وزارت خارجه آمریکا، معتقد است عملیات آمریکا و اسرائیل نه تنها به اهداف خود نرسید، بلکه هزینههای سنگینی نیز ایجاد کرد. او درباره عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران گفته است که خشم حماسی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، به یک فاجعه حماسی تبدیل شد.
رویترز نیز نوشته است که ترامپ در آستانه انتخابات میاندورهای با جنگی مواجه شد که افزایش قیمت انرژی و فشار سیاسی داخلی را به همراه داشت و ادامه آن میتوانست هزینه سیاسی سنگینی برای کاخ سفید داشته باشد.
شکست پروژه براندازی سیاسی ایران
به نظر میرسد ناکامی در تحقق اهداف حداکثری آمریکا و اسرائیل علیه ایران یکی از مهمترین دلایل توقف بود. بسیاری از تحلیلگران غربی معتقدند در آغاز جنگ، بخشی از محافل آمریکایی و اسرائیلی امیدوار بودند فشار نظامی به تضعیف جدی یا حتی فروپاشی ساختار سیاسی ایران منجر شود. اما گزارش تحلیلی رویترز تأکید میکند که ایران با وجود تحمل حملات گسترده، «از نظر سیاسی تقویت شده» و ساختار سیاسی خود را حفظ کرده است. این گزارش تصریح میکند که آمریکا نتوانست به اهداف بلندپروازانه خود از جمله وادار کردن ایران به تسلیم یا نابودی توان موشکی و هستهای آن دست پیدا کند.
رویترز به نقل از دیپلماتها و تحلیلگران منطقهای مینویسد: ایران زخمی اما همچنان پابرجا از جنگ خارج شد و بخش مهمی از اهرمهای قدرت خود را حفظ کرد.
همین موضوع سبب شد که واشنگتن به جای تحقق اهداف اولیه، به سمت یک آتشبس و توافق موقت حرکت کند. رویترز تصریح میکند که توافق جدید حتی بحث درباره برنامه هستهای را نیز به آینده موکول کرده است؛ موضوعی که در آغاز جنگ یکی از اهداف اصلی آمریکا اعلام میشد.
فشار متحدان عرب
مسئله فشار روزافزون کشورهای عربی خلیج فارس برای پایان جنگ نیزی عامل دیگری برای توقف جنگ آمریکا با ایران بود. در ماههای گذشته کشورهای عربی به این جمعبندی رسیدند که ادامه جنگ میتواند کل منطقه را بیثبات کند و صادرات انرژی را به خطر بیندازد. تحلیل رویترز میگوید جنگ اخیر اعتماد کشورهای عربی به توان آمریکا برای تأمین امنیت منطقه را کاهش داده و آنها را به سمت تنشزدایی با تهران سوق داده است. به نوشته رویترز دولتهای عربی به این نتیجه رسیدهاند که نه آمریکا و نه اسرائیل قادر نیستند نفوذ و توان بازدارندگی ایران را از بین ببرند. کشورهایی مانند عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر و بحرین بیش از هر چیز نگران امنیت انرژی، حملونقل دریایی و اقتصاد خود هستند. به همین دلیل، پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز به یکی از مطالبات اصلی آنها تبدیل شد. توافق نهایی نیز دقیقاً بر بازگشایی تنگه هرمز و توقف درگیریها متمرکز شده است.
شکاف فزاینده میان واشنگتن و تلآویو
شاید مهمترین عامل سیاسی توافق آمریکا و ایران، اختلاف روزافزون میان ترامپ و بنیامین نتانیاهو بود. رویترز گزارش داده که نتانیاهو امیدوار بود جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل به سرنگونی حکومت ایران منجر شود و موقعیت سیاسی او را در داخل اسرائیل تقویت کند. اما در نهایت نه اهداف آمریکا محقق شد و نه اهداف اسرائیل. دن شاپیرو، سفیر سابق آمریکا در اسرائیل و عضو اندیشکده شورای آتلانتیک، درباره این شکاف گفت: «این یک لحظه بسیار آشکارِ واگرایی منافع میان آمریکا و اسرائیل است.»
رویترز همچنین به نقل از یک مقام ارشد اسرائیلی گزارش داد که «این توافق برای اسرائیل فاجعهبار است.»
طبق این گزارش، موضوعاتی که نتانیاهو و ترامپ در آغاز جنگ به عنوان توجیه عملیات مطرح میکردند، از جمله برنامه موشکی ایران و حمایت تهران از گروههای منطقهای، اساساً در دستور کار توافق فعلی قرار نگرفتهاند. «جاناتان راینهولد»، استاد علوم سیاسی دانشگاه بارایلان تل آویو نیز گفته است: «نتانیاهو قادر نخواهد بود این توافق را به افکار عمومی اسرائیل بفروشد.»
